Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Her hareketli çocuk DEHB değildir, her dalgın çocuk da. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunu (DEHB) yaşa uygun hareketlilikten ayıran şey; belirtilerin yoğunluğu, sürekliliği ve çocuğun okul, arkadaşlık ve aile yaşamına etkisidir. Bu yazıda DEHB’nin yaşa göre nasıl göründüğünü, tanının nasıl konduğunu, tedavi seçeneklerini ve ailelerin evde neler yapabileceğini ele alıyoruz.

DEHB nedir?

DEHB, beynin dikkat, dürtü kontrolü ve etkinlik düzeyini düzenleyen sistemlerinin gelişimiyle ilişkili, çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur. Çocuk ve ergenlerde en sık görülen ruh sağlığı sorunlarından biridir; dünya genelinde yapılan çalışmalar çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde 5’inde DEHB bulunduğunu göstermektedir.

DEHB’nin üç görünümü vardır:

• Dikkat eksikliğinin önde olduğu tip: dalgınlık, unutkanlık, işi yarım bırakma. Daha sessiz seyrettiği için özellikle kızlarda gözden kaçabilir.
• Hiperaktivite ve dürtüselliğin önde olduğu tip: yerinde duramama, sırasını bekleyememe, düşünmeden hareket etme.
• Birleşik tip: her iki grubun belirtilerinin birlikte görüldüğü, en sık karşılaşılan tablo.

Tanı için belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması, en az altı aydır sürmesi ve evde ve okulda gibi en az iki ortamda günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesi gerekir.

DEHB belirtileri yaşa göre nasıl görünür?

Okul öncesi dönem (3–6 yaş)

• Yaşıtlarına göre belirgin biçimde yerinde duramama, sürekli koşma ve tırmanma
• Kısa oyunlarda bile dikkatini sürdürememe, oyundan oyuna atlama
• Sırasını bekleyememe, arkadaşlarının oyununu bölme
• Tehlikeyi fark etmeden hareket etme, sık kaza ve yaralanmalar

Bu yaşta hareketlilik zaten yüksektir; bu nedenle okul öncesi dönemde tanı daha dikkatli ve çoğu zaman izlem süreciyle birlikte konur.

İlkokul dönemi

• Ödeve başlamakta ve bitirmekte zorlanma, dikkatsizlik hataları
• Eşyalarını sık kaybetme, yönergeleri yarım takip etme
• Sınıfta yerinden kalkma, söz kesme, soruyu bitmeden cevaplama
• Öğretmenden tekrarlayan “kapasitesi var ama…” geri bildirimleri

Ergenlik

• Hareketlilik azalır; iç huzursuzluk, plan yapamama ve erteleme öne çıkar
• Ders yükü arttıkça akademik düşüş, son dakikaya kalan ödevler
• Dürtüsel kararlar, trafikte ve ekran kullanımında risk alma
• Özgüven kaybı, aileyle artan çatışmalar

Ne zaman uzmana başvurmalı?

• Öğretmenden benzer geri bildirimler tekrar tekrar geliyorsa
• Ödev saatleri her akşam çatışmaya dönüşüyorsa
• Çocuğunuz “tembel” ya da “yaramaz” diye etiketlenmeye başladıysa
• Arkadaşlık ilişkilerinde sık sorun yaşıyor, dışlanıyorsa
• Sık kaza geçiriyor ya da dürtüsel davranışlarla kendini tehlikeye atıyorsa

DEHB’ye öğrenme güçlüğü, kaygı, karşı gelme davranışları ve uyku sorunları sık eşlik eder. Bunların ayrımı tedavi planını değiştirdiği için değerlendirme bütüncül yapılmalıdır.

DEHB neden olur?

DEHB’de kalıtımın payı büyüktür; anne ya da babada benzer zorlukların bulunması sık görülür. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigara ve alkol maruziyeti de risk etkenleri arasındadır. DEHB, kötü ebeveynliğin ya da disiplin eksikliğinin sonucu değildir; ancak ev ortamının düzeni ve ebeveyn tutumları, belirtilerin günlük yaşama ne kadar yansıdığını etkiler.

Tanı nasıl konur?

DEHB’nin tek başına tanı koyduran bir kan testi, beyin görüntülemesi ya da bilgisayar testi yoktur. Tanı, çocuk ve ergen psikiyatristinin klinik değerlendirmesiyle konur. Muayenehanede değerlendirme genellikle şu adımları içerir:

• Ayrıntılı öykü: gebelik ve gelişim dönemi, belirtilerin ne zaman başladığı, ev ve okul yaşamı
• Çocukla görüşme ve gözlem: çocuğun kendi anlatımı, oyun ve etkileşim içindeki davranışları
• Ölçekler: ebeveyn ve öğretmenin doldurduğu standart formlar
• Gerektiğinde testler: bilgisayar ortamında uygulanan dikkat testi (MOXO) ve bilişsel değerlendirme (WISC-IV)
• Ayırıcı tanı: işitme ve görme sorunları, uyku bozuklukları, kaygı, öğrenme güçlüğü gibi benzer görünebilen durumların ayrılması

Testler değerlendirmeye önemli bilgi katar, ancak hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. Ayrıntılar için Değerlendirme ve Testler sayfasına bakabilirsiniz.

Tedavi seçenekleri

Tedavi çocuğun yaşına, belirtilerin şiddetine ve eşlik eden durumlara göre kişiye özel planlanır. Uluslararası kılavuzlar, tedavinin birkaç bileşeni birlikte içermesini önerir.

Ebeveyn eğitimi ve davranışsal yaklaşımlar

Okul öncesi dönemde ilk ve en önemli adımdır; okul çağında da tedavinin temel parçalarından biridir. Ailelere tutarlı kurallar koymak, olumlu davranışı fark edip pekiştirmek ve çatışma anlarını yönetmek için somut yöntemler öğretilir.

İlaç tedavisi

Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde belirtiler günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa ilaç tedavisi etkili bir seçenektir. Uyarıcı (stimülan) ve uyarıcı olmayan ilaç grupları vardır. Hangi ilacın, hangi dozda kullanılacağı çocuğa göre belirlenir; beklenen etki ve olası yan etkiler (iştah azalması, uykuya dalmada güçlük gibi) aileyle ayrıntılı konuşulur. Tedavi süresince boy, kilo ve tansiyon takibiyle düzenli kontroller yapılır.

Okul desteği

Sınıfta öğretmene yakın oturma, yönergeleri kısa ve yazılı verme, sınavlarda ek süre gibi düzenlemeler çocuğun potansiyelini göstermesini kolaylaştırır. Okulla iş birliği için DEHB tanısı sonrası okulla iş birliği yazımıza göz atabilirsiniz.

Ebeveynler evde neler yapabilir?

• Günlük düzen kurun: kalkış, yemek, ödev ve uyku saatleri her gün benzer olsun.
• Görevleri küçük parçalara bölün: “odanı topla” yerine “önce kitapları rafa koy”.
• Yönergeyi göz teması kurarak verin ve çocuğunuzdan tekrar etmesini isteyin.
• Olumlu davranışı hemen ve somut olarak fark edin: “Ödevine kendin başladın, harika.”
• Ekran süresini sınırlayın ve uyku düzenini koruyun; yorgunluk belirtileri artırır.
• Hareket ihtiyacına alan açın: spor ve açık hava etkinlikleri.
• Kendinize de destek alın: DEHB’li bir çocuğun ebeveynliği yorucudur; bu, sizin başarısızlığınız değildir.

DEHB tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmeyen DEHB; okul başarısızlığı, özgüven kaybı, arkadaş ilişkilerinde sorunlar, ergenlikte kazalar ve riskli davranışlarla ilişkilidir. Erken fark edilip uygun destek sağlandığında ise çocukların büyük bölümü okulda ve sosyal yaşamda belirgin biçimde rahatlar.

DEHB’ye eşlik eden durumlar

DEHB’li çocukların önemli bir kısmında başka bir zorluk da birlikte bulunur. Bunları tanımak, tedavinin neden bazen beklenen sonucu vermediğini anlamak için önemlidir.

• Özgül öğrenme güçlüğü: okuma, yazma ya da matematikte süregen zorluk. Ayrıntılar için Özgül Öğrenme Güçlüğü sayfamıza bakabilirsiniz.
• Karşı gelme ve öfke sorunları: sürekli uyarılan ve eleştirilen çocukta öfke ve karşı gelme davranışları artabilir. Bkz. Davranış Sorunları ve Öfke.
• Kaygı ve depresyon: özellikle ergenlikte, tekrarlayan başarısızlık deneyimleriyle birlikte görülebilir.
• Uyku sorunları: uykuya dalmada güçlük sık görülür ve gündüz belirtilerini artırır.
• Tik bozuklukları ve otizm spektrum bozukluğu: daha az sıklıkla da olsa DEHB ile birlikte bulunabilir.

Öğretmenler için kısa notlar

Öğretmen gözlemleri hem tanıda hem tedavinin izlenmesinde çok değerlidir. Sınıfta işe yarayan bazı basit düzenlemeler şunlardır:

• Çocuğu kapıdan ve pencereden uzakta, öğretmene yakın oturtmak
• Uzun görevleri kısa parçalara bölmek, her parçanın sonunda kısa geri bildirim vermek
• Yönergeleri sözlü ve yazılı olarak birlikte vermek
• Hareket ihtiyacını sınıf içi görevlerle (tahtayı silme, kâğıt dağıtma) karşılamak
• Olumlu davranışı fark edip söylemek; olumsuz davranışı herkesin önünde vurgulamamak

Kadıköy’de değerlendirme ve randevu

Uzm. Dr. Hasan Hatip, Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu başta olmak üzere çocuk ve ergenlere yönelik değerlendirme ve tedavi süreçlerini yürütmektedir. Görüşmeler randevu ile, yüz yüze yapılmaktadır. İlk randevunun nasıl geçtiğini İlk Görüşmede Ne Oluyor? sayfasında, online randevu ve iletişim bilgilerini İletişim sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: APA; 2022.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87). 2018, güncelleme 2019.
• Wolraich ML, Hagan JF, Allan C, et al. Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents. Pediatrics. 2019;144(4):e20192528.
• Polanczyk G, de Lima MS, Horta BL, Biederman J, Rohde LA. The worldwide prevalence of ADHD: a systematic review and metaregression analysis. Am J Psychiatry. 2007;164(6):942-948.