Çocuk ve Ergenlerde Depresyon

Depresyon bir “tembellik”, “nazlanma” ya da “ergenlik huysuzluğu” değildir. Çocuğun ya da gencin isteğiyle kontrol edebileceği bir durum da değildir; fark edildiğinde desteklenmesi gereken, tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre depresyon, ergenlerde hastalık ve yetiyitiminin önde gelen nedenleri arasındadır. Bu yazıda çocuk ve ergenlerde depresyonun nasıl göründüğünü, ne zaman yardım alınması gerektiğini ve tedavi seçeneklerini ele alıyoruz.

Çocuk ve ergenlerde depresyon nedir?

Depresyon; en az iki hafta boyunca, günün çoğunda süren çökkün ya da alıngan bir ruh hali ve eskiden keyif alınan şeylere ilginin belirgin biçimde azalmasıyla tanımlanır. Buna uyku, iştah, enerji, dikkat ve kendine bakışta değişiklikler eşlik eder. Yetişkinlerden farklı olarak çocuk ve ergenlerde üzüntü yerine öfke, alınganlık ve huzursuzluk öne çıkabilir; bu nedenle depresyon sıklıkla “davranış sorunu” sanılarak gözden kaçar.

Belirtiler yaşa göre nasıl görünür?

Okul öncesi ve ilkokul çağında

• Sık ağlama, çabuk alınma, öfke nöbetlerinde artış
• Oyunlara ve arkadaşlara ilginin azalması
• Karın ve baş ağrısı gibi tekrarlayan bedensel yakınmalar
• Ebeveynden ayrılmakta zorlanma, okula gitmek istememe
• Okul başarısında düşüş, “beceremiyorum”, “kimse beni sevmiyor” gibi sözler

Ergenlerde

• Odasına çekilme, arkadaşlardan ve aileden uzaklaşma
• Uyku düzeninde belirgin değişiklik: çok az ya da çok fazla uyuma
• İştah ve kiloda değişiklik
• Değersizlik, suçluluk ve gelecek hakkında umutsuzluk
• Dikkati toplayamama, derslerde belirgin ve açıklanamayan düşüş
• Sevilen etkinlikleri bırakma, sürekli yorgunluk
• Riskli davranışlar, alkol ya da madde kullanımı

Ergenlik mi, depresyon mu?

Ergenlikte ruh hali dalgalanmaları olağandır; ancak bunlar genellikle gün içinde değişir, genç sevdiği şeylerden keyif almaya devam eder ve okul ile arkadaşlık yaşamı sürer. Depresyonda ise çökkünlük haftalarca sürer, keyif alma kaybolur ve okul, arkadaşlık ve aile yaşamı belirgin biçimde etkilenir. Emin olamadığınızda değerlendirme istemek, beklemekten her zaman daha güvenlidir. Ergenlik dönemine özgü diğer konular için Ergenlik Dönemi Sorunları sayfamıza bakabilirsiniz.

Hemen yardım alınması gereken durumlar

Çocuğunuz ölmek istediğinden ya da kendine zarar vermekten söz ediyorsa, kendine zarar verdiğini fark ettiyseniz, veda mesajları yazıyor ya da eşyalarını dağıtıyorsa veya güvenliğinden endişe ediyorsanız randevu beklemeyin; 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Bu konuları açıkça sormak, çocuğun aklına bir düşünce sokmaz; aksine konuşma ve yardım isteme imkânı verir. Evde ilaçları ve kesici aletleri ulaşılamayacak yerde tutmak da önemli bir güvenlik önlemidir.

Depresyonun nedenleri ve risk etkenleri

Depresyon tek bir nedene bağlı değildir. Ailede depresyon öyküsü, kayıplar, boşanma ve aile içi çatışma, akran zorbalığı, kronik hastalıklar, öğrenme güçlüğü ve DEHB gibi zorluklar risk etkenleri arasındadır. Uzun süren uyku eksikliği ve aşırı ekran kullanımı da ruh halini olumsuz etkileyebilir. Bazen belirgin bir neden olmadan da depresyon ortaya çıkabilir; bu, ailenin ya da çocuğun “suçu” değildir.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Değerlendirmede aileyle ve çocukla ayrı ayrı görüşülür; ergenlerde görüşmenin büyük kısmı gencin kendisiyle yürütülür. Belirtilerin süresi ve şiddeti, intihar ve kendine zarar verme düşünceleri, okul, arkadaşlık ve aile içindeki zorlayıcı etkenler ayrıntılı olarak ele alınır. Çocuk ve ergenler için geliştirilmiş depresyon ölçekleri kullanılır. Gerekirse tiroid sorunları ve kansızlık gibi benzer belirtilere yol açabilecek bedensel durumlar için tetkik istenir. Kaygı bozuklukları, DEHB ve madde kullanımı gibi eşlik edebilen durumlar da taranır.

Tedavi seçenekleri

Hafif depresyonda

Destekleyici görüşmeler, yakın takip, uyku, beslenme ve fiziksel etkinlik düzeninin yeniden kurulması ve zorlayıcı etkenlerin ele alınması çoğu zaman yeterli olabilir.

Orta ve ağır depresyonda

Bilişsel davranışçı terapi ve kişilerarası terapi gibi yapılandırılmış psikoterapiler tedavinin temelidir. Gerekli görüldüğünde ilaç tedavisi psikoterapiyle birlikte planlanır. İlaç tedavisinin başında kontroller sık yapılır ve aileden ruh halindeki değişiklikleri yakından izlemesi istenir.

Aile ve okulun rolü

Ailenin hastalığı anlaması, eleştiriyi azaltıp destekleyici bir tutum geliştirmesi iyileşmeyi hızlandırır. Okulla iş birliği, ders yükünün geçici olarak düzenlenmesine ve gencin okul ortamında yalnız kalmamasına yardımcı olur.

Ebeveynler evde neler yapabilir?

• “Geçer”, “abartıyorsun”, “senin neyin eksik” demek yerine dinleyin; çözüm sunmadan önce anlamaya çalışın.
• Her gün kısa da olsa baskısız bir birlikte olma zamanı yaratın.
• Uyku, beslenme ve hareket düzenini birlikte koruyun; gece ekran kullanımını sınırlayın.
• Küçük, ulaşılabilir hedefler koyun ve gerçekleştiğinde fark edin.
• Okulla iletişimde olun; ani düşüşlerin nedenini birlikte arayın.
• Kendi duygusal yükünüz için de destek almaktan çekinmeyin.

Kadıköy’de değerlendirme ve randevu

Uzm. Dr. Hasan Hatip, Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde çocuk ve ergenlerde depresyon başta olmak üzere çocuk ve ergenlere yönelik değerlendirme ve tedavi süreçlerini yürütmektedir. Görüşmeler randevu ile, yüz yüze yapılmaktadır. İlk randevunun nasıl geçtiğini İlk Görüşmede Ne Oluyor? sayfasında, online randevu ve iletişim bilgilerini İletişim sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: APA; 2022.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in children and young people: identification and management (NG134). 2019.
• World Health Organization (WHO). Mental health of adolescents (bilgi notu).
• Birmaher B, Brent D; AACAP Work Group on Quality Issues. Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Depressive Disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2007;46(11):1503-1526.