Davranış Sorunları ve Öfke

İki-üç yaşındaki bir çocuğun market ortasında yere yatıp ağlaması gelişimin olağan bir parçasıdır. Okul çağına gelindiğinde öfke nöbetlerinin azalması, çocuğun duygularını sözle ifade etmeye başlaması beklenir. Öfke azalmıyor, tersine artıyor; ev, okul ve arkadaşlık ilişkileri sürekli bir çatışmaya dönüşüyorsa bunun arkasındaki nedeni anlamak gerekir. Bu yazıda çocuk ve ergenlerde öfke ve davranış sorunlarını, olası nedenlerini ve etkili yöntemleri ele alıyoruz.

Hangi öfke olağandır?

• 1–4 yaş: öfke nöbetleri sık ve olağandır; çocuk henüz duygularını sözle anlatamaz, sınırları dener.
• 5–7 yaş: nöbetler belirgin biçimde azalır, daha kısa sürer; çocuk sakinleşmek için yetişkinin desteğini kullanabilir.
• Okul çağı ve ergenlik: zaman zaman tartışma, kapı çarpma, itiraz olağandır. Bağımsızlık arayışının bir parçasıdır.

Dikkat gerektiren; öfkenin yaşa göre beklenenden sık, uzun ve yoğun olması, çevreye ya da kişinin kendisine zarar verecek düzeye ulaşması ve aylarca sürmesidir.

Hangi davranışlar dikkat gerektirir?

Karşıt olma-karşı gelme bozukluğu

En az altı ay süren ve yaşa göre beklenenden belirgin biçimde fazla olan şu davranışlarla tanımlanır:

• Sık öfkelenme, çabuk alınma ve kızgın, huysuz bir ruh hali
• Yetişkinlerle sürekli tartışma, kurallara ve isteklere bilerek karşı gelme
• Başkalarını bilerek kızdırma, kendi hatası için başkalarını suçlama
• Kin tutma, intikam alma isteği

Davranım bozukluğu

Daha ağır bir tablodur ve başkalarının temel haklarının ya da yaşa uygun toplumsal kuralların tekrarlayan biçimde çiğnenmesiyle tanımlanır:

• İnsanlara veya hayvanlara karşı saldırganlık, kavga başlatma
• Eşyalara bilerek zarar verme
• Yalan söyleme, hırsızlık
• Evden kaçma, okuldan kaçma gibi ciddi kural ihlalleri

Davranım bozukluğu belirtileri erken ve ciddi biçimde ele alınmalıdır; aileyle birlikte okul ve gerektiğinde sosyal hizmetlerle iş birliği gerekebilir.

Öfkenin arkasında ne olabilir?

Öfke çoğu zaman bir belirtidir; altta yatan nedeni bulmak doğru tedavinin ilk adımıdır.

• DEHB: dürtüsellik ve sürekli uyarılmanın yarattığı hayal kırıklığı
• Öğrenme güçlüğü: okulda tekrar tekrar başarısız hissetmek
• Kaygı: korkulan durumdan kaçmanın bir yolu olarak öfke
• Depresyon: çocuk ve ergenlerde üzüntü yerine alınganlık ve öfke görülebilir
• Otizm spektrum bozukluğu: rutin değişiklikleri ve duyusal yüklenmeye tepki
• Aile içi değişiklikler ve stres: boşanma, taşınma, yeni kardeş, kayıp. Bkz. Kardeş kıskançlığı, Boşanma sürecinde çocuklar
• Okulda zorbalık: evde patlayan öfkenin kaynağı okulda yaşananlar olabilir. Bkz. Akran zorbalığı
• Uykusuzluk ve aşırı ekran kullanımı: duygu düzenlemesini doğrudan zayıflatır

Ne zaman uzmana başvurmalı?

• Öfke nöbetleri okul çağında hâlâ sık ve uzun sürüyorsa
• Çocuk kendine, başkalarına ya da eşyalara zarar veriyorsa
• Okuldan sık şikâyet geliyor, arkadaşlıklar bozuluyorsa
• Yalan, hırsızlık, evden ya da okuldan kaçma gibi davranışlar başladıysa
• Evdeki ilişkiler sürekli bir çatışmaya dönüştüyse ve ebeveynler tükenmiş hissediyorsa

Değerlendirme nasıl yapılır?

Değerlendirmede aileyle ve çocukla ayrı ayrı görüşülür; davranışların ne zaman başladığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve nasıl sonuçlandığı ayrıntılı olarak ele alınır. Öğretmenden bilgi alınır, ebeveyn ve öğretmen ölçekleri kullanılır. DEHB, öğrenme güçlüğü, kaygı ve depresyon gibi eşlik edebilen durumlar ayrıca taranır.

Tedavi yaklaşımı

Ebeveyn eğitimi: ilk ve en etkili adım

Uluslararası kılavuzlar, çocuklarda davranış sorunlarında ilk tedavi olarak yapılandırılmış ebeveyn eğitimi programlarını önerir. Bu programlarda ebeveynler; olumlu davranışı fark edip pekiştirmeyi, açık ve tutarlı kurallar koymayı, sakin ve öngörülebilir sonuçlar uygulamayı ve çocukla olumlu zaman geçirmeyi adım adım öğrenir.

Çocukla ve ergenle çalışma

Öfkeyi tanıma, bedensel uyarı işaretlerini fark etme, sakinleşme yöntemleri ve sorun çözme becerileri üzerinde çalışılır. Ergenlerde gencin kendi hedeflerini belirlemeye katılması işbirliğini artırır.

Okulla iş birliği ve eşlik eden durumların tedavisi

Okulda aynı yaklaşımın sürdürülmesi ve eşlik eden DEHB, kaygı ya da depresyonun tedavisi davranışlarda belirgin iyileşme sağlar. İlaç tedavisi yalnızca belirli durumlarda, bu yaklaşımlara yardımcı olarak düşünülür.

Ebeveynler evde neler yapabilir?

• Az ama net kural: evde 3–5 temel kural belirleyin, herkes için aynı olsun.
• Olumlu davranışa dikkat: çocuk iyi bir şey yaptığında hemen ve somut olarak fark edin.
• Sonuçları önceden konuşun: kısa, tutarlı ve davranışla ilişkili olsun; tehdit edip uygulamamaktan kaçının.
• Öfke anında tartışmayın: güvenliği sağlayın, sakinleşmeyi bekleyin, konuşmayı sonraya bırakın.
• Kendi öfkenizi yönetin: bağırma ve fiziksel ceza öfke döngüsünü güçlendirir.
• Her gün kısa bir “baş başa zaman”: çocuğun seçtiği bir oyunu 10–15 dakika birlikte oynamak ilişkiyi onarır.

Kadıköy’de değerlendirme ve randevu

Uzm. Dr. Hasan Hatip, Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde öfke ve davranış sorunları başta olmak üzere çocuk ve ergenlere yönelik değerlendirme ve tedavi süreçlerini yürütmektedir. Görüşmeler randevu ile, yüz yüze yapılmaktadır. İlk randevunun nasıl geçtiğini İlk Görüşmede Ne Oluyor? sayfasında, online randevu ve iletişim bilgilerini İletişim sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: APA; 2022.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: recognition and management (CG158). 2013, güncelleme 2017.
• American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP). Facts for Families: Children With Oppositional Defiant Disorder.