Uyku, Tuvalet ve Beslenme Sorunları

Uykuya direnç, gece uyanmaları, alt ıslatma, dışkı kaçırma ve seçici yeme; çocukluk döneminde sık görülen ve aileyi en çok yoran sorunlar arasındadır. Bu üç alanın ortak noktası, çocuğun bedeniyle ilgili görünmeleri ama duygusal yaşamdan ve aile düzeninden de güçlü biçimde etkilenmeleridir. Bu nedenle değerlendirme çoğu zaman çocuk doktoruyla birlikte yapılır. Bu yazıda her birinin ne zaman olağan, ne zaman destek gerektiren bir durum olduğunu ele alıyoruz.

Uyku sorunları

Çocuğum ne kadar uyumalı?

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi’nin önerdiği günlük uyku süreleri (şekerlemeler dahil) şöyledir:

Yaş	Önerilen uyku süresi
4–12 ay	12–16 saat
1–2 yaş	11–14 saat
3–5 yaş	10–13 saat
6–12 yaş	9–12 saat
13–18 yaş	8–10 saat

Sık görülen uyku sorunları

• Yatma saatinde direnç: uyumamak için pazarlık, tekrar tekrar kalkma. Çoğunlukla tutarsız rutinler ve geç saate kadar süren ekran kullanımıyla ilişkilidir.
• Gece uyanmaları: çocuğun ancak ebeveyni yanındayken uykuya dalabildiği durumlarda sık görülür.
• Kâbuslar ve gece terörü: kâbusta çocuk uyanır ve rüyayı hatırlar; gece terörü (pavor nokturnus) ise uykunun ilk saatlerinde görülen, çocuğun bağırıp ağladığı ama tam uyanmadığı ve sabah hatırlamadığı ataklardır. Gece terörü çoğunlukla zararsızdır ve yaşla azalır.
• Ergenlerde geç uyuma: biyolojik saat geceye kayar; buna gece ekran kullanımı eklenince sabah kalkmak zorlaşır ve gündüz yorgunluğu artar.
• Uykuda solunum sorunları: yüksek sesle horlama, nefes durması ve ağızdan solunum fark ederseniz çocuk doktoru ve kulak burun boğaz değerlendirmesi gerekir; bu durum gündüz dikkat ve davranışı da etkileyebilir.

Evde neler yapılabilir?

• Her gün aynı saatte, banyo-pijama-kitap gibi kısa ve sakin bir yatma rutini
• Yatmadan en az bir saat önce ekranların kapatılması, yatak odasında ekran bulundurulmaması
• Akşam saatlerinde kafeinli içeceklerden kaçınılması
• Gün içinde yeterli fiziksel etkinlik ve gün ışığı
• Çocuğun kendi yatağında, kendi kendine uykuya dalmayı adım adım öğrenmesi

Ayrıntılı bir rehber için Uykuya direnç: yaşa göre ebeveyn rehberi yazımıza bakabilirsiniz.

Alt ıslatma (enürezis)

Gece kuruluğu, gündüz tuvalet eğitiminden daha geç kazanılır. Beş yaşından sonra süren gece alt ıslatması sık görülür ve çoğu zaman ailede benzer öykü vardır. Çocuğun bilerek ya da tembellikten yaptığı bir şey değildir; mesanenin gece ürettiği idrar miktarı ve uykudan uyanma eşiğiyle ilgili gelişimsel bir durumdur.

• Birincil enürezis: çocuk hiç uzun süre gece kuru kalmamıştır. En sık görülen biçimdir.
• İkincil enürezis: en az altı ay kuru kaldıktan sonra yeniden başlayan ıslatmadır. Yeni kardeş, taşınma, okul başlangıcı gibi stres etkenleri ya da idrar yolu enfeksiyonu, kabızlık gibi bedensel nedenler araştırılır.

Tedavi

Önce kabızlık ve idrar yolu sorunları gibi bedensel nedenler çocuk doktoruyla birlikte dışlanır. Gün içinde yeterli sıvı alımı, akşam saatlerinde sıvının azaltılması ve yatmadan önce tuvalete gitme alışkanlığı temel önlemlerdir. Yedi yaş civarından itibaren etkili yöntemler arasında alarm yöntemi ve gerektiğinde ilaç tedavisi yer alır. Ceza, utandırma ve kardeşlerin önünde konuşmak sorunu ağırlaştırır; ödül sistemi ise ıslatmama üzerine değil, çocuğun kontrol edebildiği davranışlar (yatmadan önce tuvalete gitmek gibi) üzerine kurulmalıdır.

Dışkı kaçırma (enkoprezis)

Dört yaşından sonra, uygun olmayan yerlere tekrarlayan dışkı kaçırmadır. Çoğunlukla süregen kabızlıkla ilişkilidir: ağrılı dışkılama nedeniyle dışkıyı tutan çocukta bağırsakta biriken dışkının çevresinden sızıntı olur ve çocuk bunu çoğu zaman fark etmez.

Tedavi

Tedavi, çocuk doktoruyla birlikte kabızlığın giderilmesiyle başlar. Ardından yemeklerden sonra düzenli tuvalete oturma rutini, lifli beslenme ve yeterli sıvı alımı ile ilerlenir. Çocuk ve aile üzerindeki utanç ve öfke yükünün azaltılması tedavinin önemli bir parçasıdır; süreç aylar sürebilir ve sabır gerektirir. Kabızlık olmadan görülen dışkı kaçırmada duygusal ve davranışsal etkenler daha ayrıntılı değerlendirilir.

Seçici yeme ve beslenme sorunları

Pek çok çocuk bir dönem seçici yer; yeni yiyecekleri denemek istememek özellikle 2–6 yaş arasında olağandır ve çoğunlukla geçicidir. Ancak aşağıdaki durumlarda kaçıngan/kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu açısından değerlendirme gerekir:

• Çocuk yalnızca çok az sayıda yiyecekle besleniyor ve liste giderek daralıyorsa
• Kilo kaybı, büyüme geriliği ya da vitamin-mineral eksikliği varsa
• Yemek sırasında yoğun kaygı, öğürme ya da boğulma korkusu yaşıyorsa
• Beslenme sorunu okul, sosyal etkinlikler ve aile yaşamını belirgin biçimde kısıtlıyorsa

Ergenlerde kilo verme kaygısıyla yemeyi kısıtlama, aşırı egzersiz ya da yemek sonrası kusma ise yeme bozukluklarının erken işareti olabilir ve beklemeden değerlendirilmelidir.

Evde neler yapılabilir?

• Yemek saatlerini düzenli ve ekransız tutun; aile birlikte sofrada olsun.
• Yeni yiyecekleri çocuğun sevdiği yiyeceklerin yanında, küçük miktarlarda ve baskı yapmadan sunun; bir yiyeceğin kabul edilmesi için çok sayıda deneme gerekebilir.
• Zorla yedirme, pazarlık ve ceza yeme kaygısını artırır.
• Çocuğu alışverişe ve yemek hazırlığına katın.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

• Uyku sorunu çocuğun gündüz enerjisini, dikkatini ya da aile düzenini belirgin biçimde etkiliyorsa
• Alt ıslatma beş yaşından, dışkı kaçırma dört yaşından sonra sürüyorsa ya da kuru bir dönemden sonra yeniden başladıysa
• Beslenme sorunu kilo kaybı ya da büyüme geriliğiyle birlikteyse
• Bu sorunlar çocuğun arkadaşlıklarını, okula ve geceli etkinliklere katılımını ve özgüvenini etkilemeye başladıysa
• Arka planda kaygı, depresyon, DEHB ya da aile içi bir stres etkeni olduğunu düşünüyorsanız

Kadıköy’de değerlendirme ve randevu

Uzm. Dr. Hasan Hatip, Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde uyku, tuvalet ve beslenme sorunları başta olmak üzere çocuk ve ergenlere yönelik değerlendirme ve tedavi süreçlerini yürütmektedir. Görüşmeler randevu ile, yüz yüze yapılmaktadır. İlk randevunun nasıl geçtiğini İlk Görüşmede Ne Oluyor? sayfasında, online randevu ve iletişim bilgilerini İletişim sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: APA; 2022.
• Paruthi S, et al. Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations: A Consensus Statement of the American Academy of Sleep Medicine. J Clin Sleep Med. 2016;12(6):785-786.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Bedwetting in under 19s (CG111). 2010.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Constipation in children and young people: diagnosis and management (CG99). 2010.