Otizmde İlk Belirtiler: 0–3 Yaşta Ne Gözlenir?

1 Ekim 2026Yazar: Uzm. Dr. Hasan Hatip

Otizmin ilk belirtileri çoğu zaman 12–18 ay arasında fark edilir. Göz temasının az olması, ismine tepki vermeme, 12 aylıkken işaret etme ve el sallama gibi jestlerin olmaması, 16 aylıkken tek kelime olmaması dikkat edilmesi gereken işaretlerdir. Herhangi bir yaşta daha önce kazanılmış dil veya sosyal becerilerin kaybı ise beklemeden değerlendirilmelidir.

Otizm spektrum bozukluğu, çocuğun iletişim kurma, sosyal etkileşim ve davranış biçimlerini etkileyen nörogelişimsel bir farklılıktır. Tanı çoğunlukla 2 yaş civarında ya da sonrasında konur. Ancak bebeklerde otizm belirtileri çoğu zaman çok daha erken, ilk yaş içinde fark edilebilir. Bu yazıda 0–3 yaş döneminde hangi işaretlerin dikkat gerektirdiğini, ne zaman beklemeden değerlendirme yaptırılması gerektiğini ve erken fark etmenin neden önemli olduğunu ele alıyoruz.

Erken fark etmek neden önemli?

Yaşamın ilk yıllarında beyin gelişimi çok hızlıdır. Bu dönemde başlanan destek, çocuğun iletişim ve sosyal becerilerinin gelişimine en fazla katkı sağlayabileceği dönemdir. Uluslararası kılavuzlar, otizm tanısının 2 yaş civarında güvenilir şekilde konulabildiğini belirtir. Bu yüzden “biraz daha bekleyelim” yaklaşımı, değerli bir zaman penceresinin kaçmasına yol açabilir.

Unutulmaması gereken nokta şu: aşağıdaki işaretlerin bir ya da birkaçının görülmesi otizm tanısı anlamına gelmez. Bu işaretler, çocuğun bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Yaşa göre dikkat edilmesi gereken işaretler

Aşağıdaki tablo, çoğu çocuğun belirtilen yaşa kadar kazandığı sosyal ve iletişim becerilerini ve bu dönemde dikkat edilmesi gereken işaretleri özetler. Her çocuğun gelişim hızı farklıdır. Tablo tanı aracı değil, gözlem rehberidir.

Yaş	Çoğu çocuğun yaptığı	Dikkat edilmesi gereken işaret
2 ay	Konuşulduğunda ya da gülümsendiğinde gülümser	Yüzlere ilgi göstermeme
6 ay	Güler, siz ses çıkardığınızda karşılık olarak ses çıkarır	Karşılıklı ses ve yüz ifadesi alışverişinin olmaması
9 ay	İsmi söylendiğinde bakar, “mamama” gibi farklı sesler çıkarır	İsmine tepki vermeme
12 ay	El sallar, “anne”, “baba” gibi sesler kullanır	Jestlerin (el sallama, uzanma) olmaması
15 ay	Bir şey istemek için işaret eder, beğendiği bir şeyi size gösterir	İlgisini paylaşmak için işaret etmeme
18 ay	“Anne” ve “baba” dışında en az 3 kelime söyler	Hiç kelime olmaması
24 ay	İki kelimeyi birleştirir (“su ver”), başkası üzüldüğünde fark eder	İki kelimelik anlamlı cümle olmaması
30 ay	Yaklaşık 50 kelime kullanır, hayali oyun oynar	Hayali oyunun olmaması
36 ay	Diğer çocukları fark eder ve oyuna katılır, karşılıklı sohbet eder	Akranlara ilgisizlik, karşılıklı konuşamama

Tablo, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin (CDC) güncel gelişim basamakları esas alınarak hazırlanmıştır.

6–12 ay

Size bakarak gülümsemenin az olması ya da hiç olmaması
Göz temasının kısa ve seyrek olması
Karşılıklı ses ve yüz ifadesi alışverişinin az olması (siz gülümsediğinizde gülümseme, siz ses çıkardığınızda ses çıkarma)
12 aylıkken agulama ve hece tekrarının (ba-ba, da-da) az olması
12 aylıkken ismine tepki vermeme ya da çok az tepki verme
12 aylıkken el sallama, uzanma, işaret etme gibi jestlerin olmaması

12–18 ay

16 aylıkken tek kelime olmaması
İstediği bir şeyi göstermek için değil, ilginç bulduğu bir şeyi size göstermek için işaret etmemesi. Bu davranışa “ortak dikkat” denir ve otizmde en erken etkilenen becerilerden biridir.
Sizin işaret ettiğiniz yere bakmaması
Oyuncaklarla işlevine uygun değil, alışılmadık şekilde oynaması: örneğin arabanın tekerleğini uzun süre çevirmek
Çevresindeki insanlardan çok nesnelere ilgi göstermesi

18–36 ay

24 aylıkken, tekrar olmayan iki kelimelik anlamlı cümle kuramaması
Duyduğu kelimeleri ya da cümleleri anlamından bağımsız tekrarlaması (ekolali)
Hayali oyunun olmaması: bebeğini beslemek, oyuncak telefonla konuşmak gibi
Akranlarına ilgi göstermemesi, oyuna katılmaması
Oyuncakları sürekli sıraya dizme, aynı şeyi tekrar tekrar yapma
El çırpma, kendi etrafında dönme, parmak ucunda yürüme gibi tekrarlayan hareketler
Rutindeki küçük değişikliklere aşırı tepki
Seslere, dokunmaya, ışığa ya da dokulara aşırı hassasiyet veya belirgin duyarsızlık

Beklemeden değerlendirme gerektiren durum: becerilerin kaybı

Çocuğun daha önce kazandığı kelimeleri kullanmayı bırakması, göz teması kurmaması, ismine tepkisinin azalması gibi herhangi bir yaşta ortaya çıkan beceri kaybı mutlaka ve beklemeden değerlendirilmelidir. Beceri kaybı, otizm dışında başka nörolojik durumların da işareti olabilir.

Kız çocuklarda otizm neden gözden kaçabilir?

Otizm erkek çocuklarda daha sık tanı alır. Ancak araştırmalar, kız çocuklarda otizmin daha sık gözden kaçtığını ve tanının daha geç yaşlarda konduğunu göstermektedir. Bunun birkaç nedeni vardır:

Kız çocuklar sosyal davranışları taklit ederek “maskeleyebilir”: göz teması kurmayı, sırayla konuşmayı öğrenerek farklılıklarını gizleyebilir.
İlgi alanları yaşıtlarından çok farklı görünmeyebilir, örneğin hayvanlar ya da belirli bir kitap serisi. Ancak bu ilgilerin yoğunluğu ve süresi dikkat çekicidir.
Daha sessiz ve uyumlu görünebilirler. Bu yüzden zorlandıkları durumlar okulda fark edilmeyebilir.

Bu nedenle kız çocuğunuzda sosyal ilişkilerde belirgin zorlanma, aşırı yorgunluk, yoğun kaygı ya da rutin değişikliklerine aşırı tepki gözlüyorsanız, “sadece utangaç” diye düşünmeden değerlendirme yaptırmanız önerilir.

Türkiye’de otizm taraması

Türkiye’de aile hekimleri, 18–48 ay arasındaki çocuklarda otizm spektrum bozukluğu taraması yapmaktadır. Tarama, belirli aylarda (örneğin 18., 24. ve 36. aylar civarında) ebeveyne sorulan sorular ve çocuğun gözlemlenmesiyle yürütülür. Taramada risk saptanan çocuklar, ayrıntılı değerlendirme için çocuk ve ergen psikiyatristine yönlendirilir.

Tarama sonucunuz normal çıkmış olsa bile, kendi gözlemlerinizde bir endişe varsa bunu aile hekiminizle paylaşmanız ya da doğrudan bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanız önerilir. Ebeveyn endişesi, erken fark etmede en değerli işaretlerden biridir.

Aile hekiminin hangi durumlarda yönlendirme yaptığını merak ediyorsanız Aile Hekimi Çocuğu Ne Zaman Psikiyatriste Yönlendirir? yazısını okuyabilirsiniz.

Sık duyulan yanlış inanışlar

“Erkek çocuklar geç konuşur, bekleyin.” Konuşma başlama yaşında bireysel farklar olsa da, 16 aylıkken hiç kelime olmaması ya da 24 aylıkken iki kelimelik cümle kurulamaması değerlendirme gerektirir. Cinsiyet, beklemek için bir gerekçe değildir.

“Aşılar otizme neden olur.” Geniş kapsamlı ve çok sayıda bilimsel çalışma, aşılar ile otizm arasında bir ilişki olmadığını göstermiştir. Aşıları ertelemek çocuğu korunabilir hastalıklar açısından risk altında bırakır.

“Sanal otizm.” Bu ifade bilimsel bir tanı değildir. Yoğun ekran maruziyeti, küçük çocuklarda konuşma ve sosyal gelişimi olumsuz etkileyebilir ve otizmle karışabilecek bir tablo oluşturabilir. Ancak bu iki durumun ayrımı mutlaka bir uzman tarafından yapılmalıdır. Ekranı azaltıp beklemek, gerçek bir otizm tanısının gecikmesine yol açabilir.

“Göz teması kuruyor, o zaman otizm olamaz.” Otizm bir spektrumdur. Bazı çocuklar belirli kişilerle göz teması kurabilir, sarılabilir, gülümseyebilir. Tek bir davranışa bakarak otizmi dışlamak ya da tanı koymak doğru değildir.

Değerlendirmeye gelmeden önce: video kaydının önemi

Çocuklar muayene odasında evdekinden farklı davranabilir. Yeni bir ortamda daha sessiz, daha çekingen ya da tam tersine daha hareketli olabilirler. Bu yüzden değerlendirmeye gelmeden önce evde birkaç kısa video çekmek çok değerlidir:

İsmini seslendiğinizde verdiği tepki
Oyun oynarken: oyuncaklarla nasıl oynadığı, sizi oyuna dahil edip etmediği
Sizinle iletişim kurmaya çalıştığı anlar: istediği bir şeyi nasıl gösterdiği
Dikkatinizi çeken tekrarlayan hareketler ya da alışılmadık davranışlar
Rutin değiştiğinde ya da bir şey istediği gibi olmadığında verdiği tepki

Kısa, günlük anlardan oluşan birkaç dakikalık kayıtlar, değerlendirmede hekime önemli bilgi sağlar.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Otizm tanısı tek bir testle konmaz. Çocuk ve ergen psikiyatristi; ebeveynle ayrıntılı gelişim öyküsü görüşmesi yapar, çocuğu oyun ortamında gözlemler ve gerektiğinde gelişim tarama testleri ile değerlendirme ölçeklerinden yararlanır. Değerlendirme tek görüşmede tamamlanabileceği gibi, birkaç görüşme de gerektirebilir. İşitme sorunları gibi benzer tablo oluşturabilecek durumların dışlanması için ek tetkikler istenebilir.

Tanı konduğunda, çocuğun ihtiyaçlarına göre bir destek planı oluşturulur. Özel eğitim desteğine erişim için gereken sağlık kurulu raporu (ÇÖZGER) ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) süreci hakkında aileye yol gösterilir.

Otizm spektrum bozukluğu hakkında daha ayrıntılı bilgi için Otizm Spektrum Bozukluğu sayfasına göz atabilirsiniz.

Tanı sonrası: erken destek ve dikkat edilmesi gerekenler

Otizm tanısı bir son değil, çocuğun ihtiyaçlarına uygun desteğin başlangıcıdır. Destek planı her çocuk için ayrı hazırlanır ve genellikle şu alanları içerir:

Özel eğitim: Çocuğun iletişim, sosyal etkileşim, oyun ve günlük yaşam becerilerini geliştirmeye yönelik bireysel ya da grup eğitimleri
Dil ve konuşma terapisi: İletişim becerilerinin desteklenmesi
Ebeveyn eğitimi: Ailenin evde uygulayabileceği yöntemlerle desteğe aktif olarak katılması. Araştırmalar, ebeveynin sürece katılımının çocuğun gelişimine önemli katkı sağladığını göstermektedir.
Eşlik eden sorunların takibi: Uyku sorunları, dikkat eksikliği, kaygı ya da beslenme güçlükleri gibi otizme sık eşlik eden durumların ayrıca değerlendirilmesi ve tedavisi

Kanıtı olmayan yöntemlere dikkat

Otizm tanısı sonrası aileler, sonuç vaat eden pek çok yöntemle karşılaşabilir. Özel diyetler, bazı takviyeler ya da “otizmi tamamen geçirdiği” iddia edilen uygulamalar bunlardan bazılarıdır. Bu yöntemlerin çoğunun etkinliği bilimsel olarak gösterilmemiştir, bir kısmı ise çocuk için zararlı olabilir. Herhangi bir yöntemi uygulamadan önce çocuğunuzu takip eden hekimle konuşmanız önerilir.

Evde neler yapabilirsiniz?

Çocuğun ilgisini takip edin. Onun ilgilendiği oyuncakla, onun oyununa katılarak etkileşim kurun.
Yüz yüze olun. Oyun sırasında çocuğun göz hizasına inin.
Taklit edin. Çocuğun çıkardığı sesleri ve yaptığı hareketleri taklit etmek, karşılıklı etkileşimi başlatabilir.
Kısa ve net konuşun. Çocuğun anlayabileceği düzeyde, basit ve somut ifadeler kullanın.
Ekranı azaltın. Ekran süresi yerine yüz yüze oyun ve etkileşime zaman ayırın.
Rutin oluşturun. Öngörülebilir günlük düzen çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar.

Kadıköy’de otizm değerlendirmesi

Uzm. Dr. Hasan Hatip, Sağlık Bakanlığı’nın birinci basamakta çalışan hekim ve hemşirelere yönelik otizm spektrum bozukluğu eğitim programlarında eğitici olarak görev almıştır. Kadıköy Bağdat Caddesi’ndeki muayenehanesinde 0–3 yaş gelişim değerlendirmesi ve otizm spektrum bozukluğu değerlendirmesi başta olmak üzere çocuk ve ergenlere yönelik değerlendirme ve tedavi süreçlerini yürütmektedir. Görüşmeler randevu ile yapılmaktadır.

Adres: Bağdat Caddesi No:122/10, Fenerbahçe, Kadıköy / İstanbul
Telefon: 0501 644 11 71
WhatsApp: WhatsApp ile yazın
Yol tarifi: Google Haritalar’da aç

İlk randevuya nasıl hazırlanacağınızı Çocuk Psikiyatristine İlk Gidiş yazısında bulabilirsiniz. Tüm iletişim seçenekleri için İletişim sayfasına bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Otizm belirtileri kaç aylıkken ortaya çıkar?

Bazı belirtiler 6–12 ay arasında fark edilebilir: göz temasının az olması, sosyal gülümsemenin azlığı, ismine tepki vermeme gibi. Belirtiler çoğunlukla 12–18 ay arasında daha belirgin hale gelir. Tanı genellikle 2 yaş civarında güvenilir şekilde konulabilir.

Bebeğim ismine tepki vermiyor, otizm olabilir mi?

İsmine tepki vermemek otizmin erken işaretlerinden biri olabilir, ancak tek başına tanı anlamına gelmez. İşitme sorunları da benzer bir tabloya yol açabilir. 12 aylıktan sonra ismine düzenli olarak tepki vermiyorsa, işitme değerlendirmesiyle birlikte bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurulması önerilir.

Otizm tanısı kaç yaşında konur?

Otizm tanısı 18–24 ay civarında konulabilir ve 2 yaş civarında konan tanılar genellikle güvenilirdir. Hafif belirtileri olan çocuklarda tanı daha geç yaşlara kalabilir. Endişe varsa tanı için belirli bir yaşı beklemeye gerek yoktur.

Parmak ucunda yürümek otizm belirtisi mi?

Parmak ucunda yürüme, yürümeyi yeni öğrenen çocuklarda kısa süre görülebilir ve tek başına otizm belirtisi değildir. 2 yaşından sonra sürekli devam ediyorsa ve iletişim ya da sosyal becerilerde de farklılıklar eşlik ediyorsa değerlendirme önerilir. Ayrıca ortopedik ve nörolojik nedenlerin de dışlanması gerekir.

Ekran otizme neden olur mu?

Ekranın otizme neden olduğu gösterilmemiştir. Ancak küçük yaşta yoğun ekran maruziyeti konuşma ve sosyal gelişimi olumsuz etkileyebilir ve otizmle karışabilecek bir tablo oluşturabilir. Bu iki durumun ayrımı uzman değerlendirmesi gerektirir.

Otizm tanısı konan çocuk özel eğitime nasıl başlar?

Tanı sonrasında yetkili hastanelerin sağlık kurullarından Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) alınır. Ardından Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) eğitsel değerlendirme yaparak özel eğitim desteğini planlar. Hekim, bu süreçte aileye yol gösterir.

Otizm tamamen geçer mi?

Otizm yaşam boyu süren bir nörogelişimsel farklılıktır. Ancak erken ve düzenli destekle pek çok çocuk iletişim, sosyal etkileşim ve günlük yaşam becerilerinde önemli ilerleme kaydeder. Her çocuğun gelişim yolu farklıdır. Bu yüzden destek planı çocuğun ihtiyaçlarına göre bireysel olarak hazırlanır.

Kaynaklar

American Psychiatric Association. DSM-5-TR. 2022.
Hyman SL, Levy SE, Myers SM; AAP Council on Children with Disabilities. Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics, 2020.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder.
T.C. Sağlık Bakanlığı & Tohum Otizm Vakfı. Otizm Tarama Projesi Sonuç Raporu.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Learn the Signs. Act Early. – Developmental Milestones (2022 revizyonu).
Lord C, Elsabbagh M, Baird G, Veenstra-Vanderweele J. Autism spectrum disorder. The Lancet, 2018.